Otoczenie nie zastępuje leczenia ani rehabilitacji, może jednak wpływać na sposób, w jaki pacjent doświadcza pobytu w placówce: czy wnętrze potęguje napięcie i instytucjonalny charakter pobytu, czy sprzyja wyciszeniu i poczuciu kontaktu z codziennym życiem. Badania nad środowiskiem opieki zdrowotnej wskazują, że kontakt wzrokowy z naturą, żywe rośliny i dobrze zaprojektowane elementy biophilic design mogą wspierać redukcję stresu, poprawiać ocenę przestrzeni oraz sprzyjać psychicznemu komfortowi. Realizacja w Zakładzie Przyrodoleczniczym w Ciechocinku pokazuje, jak te założenia można przełożyć na architekturę o wyjątkowej skali.
Odpowiedź w skrócie
Najbardziej wiarygodne badania nie pozwalają twierdzić, że sama zieleń leczy. Pokazują jednak, że widok natury i obecność roślin mogą obniżać odczuwany stres i lęk, poprawiać nastrój, satysfakcję z otoczenia oraz – w części badań – wspierać wybrane wskaźniki rekonwalescencji. Największe znaczenie ma nie przypadkowe ustawienie kilku donic, lecz trwałe włączenie żywej zieleni w przestrzeń odpoczynku, komunikacji i codziennego pobytu pacjentów.
Dlaczego otoczenie ma znaczenie podczas leczenia i rehabilitacji?
Pobyt w sanatorium, szpitalu lub ośrodku rehabilitacyjnym oznacza często długie okresy oczekiwania, ograniczoną samodzielność, niepewność i zmęczenie. Pacjent odbiera nie tylko jakość procedur medycznych, lecz także światło, hałas, skalę pomieszczeń, możliwość odpoczynku oraz to, co widzi podczas przemieszczania się po budynku.
Właśnie dlatego architektura obiektów zdrowotnych coraz częściej jest analizowana jako element doświadczenia pacjenta. Zieleń może łagodzić chłodny, techniczny charakter wnętrza, tworzyć punkty skupienia uwagi i budować bardziej przyjazne tło dla odpoczynku. Nie chodzi o dekorację, lecz o świadome kształtowanie środowiska, w którym pacjent spędza wiele godzin lub dni.
Ważna jest dostępność wizualna. Roślinność powinna być obecna w polu widzenia z miejsc siedzących, ciągów komunikacyjnych i stref oczekiwania. Dzięki temu kontakt z naturą nie wymaga specjalnego wyjścia do wydzielonego ogrodu, ale staje się częścią codziennego rytmu pobytu.
Co mówią badania o zieleni w środowisku opieki zdrowotnej?
Jednym z najczęściej przywoływanych badań jest analiza Rogera Ulricha z 1984 roku. Porównano w niej przebieg rekonwalescencji pacjentów po zabiegu, których okna wychodziły na drzewa, z pacjentami widzącymi ścianę budynku. Wyniki wskazały na korzystniejsze wybrane wskaźniki przebiegu pobytu w grupie z widokiem natury. Badanie miało charakter obserwacyjny i dotyczyło konkretnej grupy pacjentów, dlatego nie powinno być traktowane jako uniwersalny dowód, ale zapoczątkowało rozwój evidence-based design w ochronie zdrowia.
W randomizowanym badaniu Park i Mattsona z 2009 roku pacjenci po zabiegu przebywali w pokojach z żywymi roślinami i kwiatami albo w pokojach bez nich. W grupie z roślinami odnotowano między innymi niższe oceny bólu, lęku i zmęczenia oraz bardziej pozytywną ocenę pokoju. Skala badania była ograniczona, a wyniki nie oznaczają, że roślinność zastępuje leczenie, lecz pokazują jej potencjał jako elementu wspierającego otoczenia.
Badanie eksperymentalne Dijkstry, Pieterse i Pruyna wykazało natomiast, że wnętrze szpitalne z roślinami było oceniane jako bardziej atrakcyjne, a uczestnicy deklarowali niższy stres. Autorzy wskazali, że właśnie pozytywna ocena przestrzeni może pośredniczyć w redukcji napięcia. Trzeba przy tym zaznaczyć, że uczestnicy oglądali fotografie symulowanych wnętrz, a nie przebywali w realnej placówce.
Nowsze przeglądy badań z 2025 i 2026 roku potwierdzają, że interwencje biophilic design – obejmujące między innymi żywe rośliny, widoki zieleni, światło dzienne, ogrody terapeutyczne, naturalne materiały i wodę – wiążą się przede wszystkim z poprawą samopoczucia, redukcją stresu, lepszą oceną otoczenia i większą satysfakcją pacjentów. Jednocześnie autorzy podkreślają zróżnicowanie metod i ograniczoną liczbę długoterminowych badań klinicznych. Najuczciwszy wniosek brzmi więc: zieleń jest obiecującym, niskiego ryzyka elementem wspierającego środowiska, ale nie samodzielną metodą terapeutyczną.
Jak przełożyć wiedzę o wpływie natury na projekt wnętrza?
Badania dostarczają argumentów, ale o jakości realizacji decydują konkretne decyzje projektowe. W obiekcie medycznym lub rehabilitacyjnym szczególnie istotne są następujące zasady:
1. Zieleń powinna być częścią architektury. Najsilniej działa przestrzeń, w której roślinność porządkuje osie widokowe, buduje skalę i współtworzy strefy odpoczynku, zamiast pojawiać się dopiero jako ruchome wyposażenie.
2. Kontakt z roślinami powinien być łatwy i częsty. Warto projektować zieleń tam, gdzie pacjenci czekają, odpoczywają, ćwiczą lub przemieszczają się pomiędzy zabiegami.
3. Liczy się wielozmysłowość, ale bez przeciążenia. Zieleń może współpracować ze światłem, naturalnymi materiałami i delikatnym dźwiękiem wody. Wszystkie te elementy powinny budować spokój, a nie konkurować o uwagę.
4. Skala musi odpowiadać wnętrzu. W dużym atrium kilka niewielkich donic nie stworzy odczuwalnej relacji z naturą. Potrzebna jest masa roślinna i kompozycja czytelna z różnych kondygnacji oraz odległości.
5. Projekt musi uwzględniać funkcjonowanie placówki. Dostępność, bezpieczeństwo, higiena, odporność gatunków, doświetlanie, nawadnianie i serwis są równie ważne jak efekt wizualny. Zieleń zaniedbana lub źle zlokalizowana szybko przestaje wspierać dobre doświadczenie pacjenta.
Case study: ponad 2 000 roślin w Zakładzie Przyrodoleczniczym w Ciechocinku
Projekt wykonany dla Zakładu Przyrodoleczniczego w 22 Wojskowym Szpitalu Uzdrowiskowo-Rehabilitacyjnym w Ciechocinku objął trzy kondygnacje wewnętrznego patio. Zieleń została zaplanowana we współpracy z pracownią architektoniczną jako integralny element wnętrza, jego komunikacji, stref odpoczynku i osi widokowych.
Na parterze powstały rozległe ogrody wertykalne otaczające miejsca siedzące. Najbardziej spektakularnym elementem są dwa filary pokryte żywymi roślinami, które przechodzą przez trzy kondygnacje i osiągają wysokość około 9 metrów. Pomiędzy nimi znajduje się kurtyna wodna, wprowadzająca pionowy ruch oraz delikatny, jednostajny szmer.
Na wyższych poziomach zaprojektowano wielogatunkowe wyspy tropikalnych roślin i nasadzenia prowadzone wzdłuż balustrad. Dzięki temu zieleń nie kończy się na parterze: jest widoczna z korytarzy, stref odpoczynku i kolejnych kondygnacji. W całej realizacji wykorzystano ponad 2 000 żywych roślin.
Ta skala ma znaczenie nie tylko wizerunkowe. Pacjent poruszający się po obiekcie wielokrotnie widzi roślinność z różnych perspektyw – z bliska, z poziomu siedziska, w osi korytarza oraz z góry. Powstaje środowisko, w którym natura jest stale obecna, a nie ograniczona do jednego reprezentacyjnego punktu.
Co dobrze zaprojektowana zieleń może dawać pacjentom?
Korzyści należy opisywać precyzyjnie. W przypadku pacjentów przebywających i rehabilitujących się w otoczeniu zieleni można mówić przede wszystkim o jakości środowiska oraz komforcie psychicznym, a nie o gwarantowanym efekcie medycznym.
Po pierwsze, zieleń może pomagać w redukcji napięcia i odwracać uwagę od instytucjonalnego charakteru placówki. Bogata, naturalna kompozycja daje wzrokowi miękki i zróżnicowany punkt odniesienia.
Po drugie, może poprawiać subiektywną ocenę wnętrza. Pacjenci i odwiedzający częściej postrzegają przestrzeń z elementami natury jako bardziej przyjazną, spokojną i starannie zaprojektowaną.
Po trzecie, zieleń może wspierać odpoczynek pomiędzy zabiegami oraz tworzyć lepsze warunki dla spokojnych rozmów i obecności bliskich. W Ciechocinku strefy siedzące zostały bezpośrednio powiązane z ogrodami wertykalnymi i roślinnymi wyspami.
Po czwarte, wielopoziomowa kompozycja może ułatwiać orientację i budować rozpoznawalne miejsca w dużym obiekcie. Zielone filary, kurtyna wodna i roślinne wyspy stają się punktami charakterystycznymi, które porządkują przestrzeń.
Czego nie należy obiecywać?
Żywa zieleń nie zastępuje terapii, rehabilitacji, farmakoterapii ani profesjonalnej opieki. Nie każdy wynik uzyskany w pojedynczym badaniu można przenieść na wszystkie grupy pacjentów i wszystkie rodzaje placówek. Badania różnią się metodologią, skalą oraz rodzajem kontaktu z naturą.
Odpowiedzialny projektant powinien więc mówić o wspieraniu dobrostanu, redukcji napięcia, poprawie odbioru przestrzeni i tworzeniu przyjaznego środowiska rekonwalescencji. Takie sformułowania są zgodne z obecnym stanem wiedzy i jednocześnie nie umniejszają realnej wartości dobrze zaprojektowanej zieleni.
Na co zwrócić uwagę, planując zieleń w sanatorium lub ośrodku rehabilitacyjnym?
Przed rozpoczęciem projektu warto odpowiedzieć na kilka pytań:
- Z jakich miejsc pacjenci najczęściej będą widzieć roślinność – z siedzisk, łóżek, korytarzy czy stref ćwiczeń?
- Czy skala zieleni odpowiada wysokości i kubaturze wnętrza?
- Jak rozwiązano światło dzienne i regularne doświetlanie roślin?
- Czy projekt uwzględnia bezpieczny dostęp serwisowy bez zakłócania pracy placówki?
- Jak roślinność współpracuje z komunikacją, dostępnością i wyposażeniem medycznym?
- Czy wybrano gatunki i rozwiązania techniczne odpowiednie do całorocznego funkcjonowania obiektu?
- Kto będzie odpowiadał za regularny, profesjonalny serwis?
Dopiero połączenie wartości wizualnej, warunków wzrostu i realiów codziennego użytkowania pozwala stworzyć zieleń, która pozostanie trwałym elementem przestrzeni, a nie krótkotrwałą aranżacją.
Zobacz również: opis realizacji ogrodów wertykalnych w sanatorium w Ciechocinku
Podsumowanie
Realizacja w Ciechocinku jest szczególnie wartościowym przykładem, ponieważ łączy wiedzę o środowisku wspierającym dobrostan z konsekwentną, wielokondygnacyjną architekturą zieleni. Ponad 2 000 żywych roślin, rozległe ogrody wertykalne, dwa filary o wysokości około 9 metrów, kurtyna wodna oraz roślinne wyspy tworzą przestrzeń, która nie udaje natury za pomocą grafiki lub sztucznych materiałów – zapewnia pacjentom codzienny kontakt z realną, rozwijającą się roślinnością.
Najważniejsza korzyść nie polega na obietnicy leczenia przez rośliny. Polega na stworzeniu bardziej ludzkiego, spokojnego i rozpoznawalnego środowiska, które może wspierać odpoczynek, redukować napięcie i poprawiać subiektywną jakość pobytu. W obiekcie uzdrowiskowo-rehabilitacyjnym jest to wartość zarówno dla pacjentów, jak i dla architektury oraz wizerunku placówki.
Najczęściej zadawane pytania
Czy rośliny przyspieszają rekonwalescencję pacjentów?
Nie można obiecać takiego efektu w każdym przypadku. Część badań odnotowała korzystne różnice w wybranych wskaźnikach stresu, bólu, lęku, zmęczenia lub przebiegu pobytu, ale wyniki zależą od grupy pacjentów i metodologii. Najbezpieczniej mówić, że zieleń może wspierać komfort psychiczny i tworzyć bardziej przyjazne środowisko rekonwalescencji.
Czy kilka roślin doniczkowych wystarczy, aby uzyskać efekt biophilic design?
W niewielkim pomieszczeniu mogą poprawić jego odbiór, ale w dużym atrium lub sanatorium potrzebna jest skala odpowiadająca architekturze. Najlepszy efekt daje spójny projekt obejmujący widoki, strefy odpoczynku, światło, roślinność i długoterminowy serwis.
Czy ogród wertykalny może być stosowany w obiekcie medycznym?
Tak, pod warunkiem prawidłowego zaprojektowania lokalizacji, zabezpieczeń, nawadniania, oświetlenia, dostępu serwisowego i zasad utrzymania. Rozwiązanie powinno być uzgodnione z wymaganiami konkretnego obiektu.
Dlaczego w Ciechocinku zastosowano tak dużą ilość zieleni?
Trzykondygnacyjne patio ma dużą skalę, dlatego niewielkie, rozproszone kompozycje nie stworzyłyby czytelnej relacji z architekturą. Ponad 2 000 roślin, rozległe ściany wertykalne, dwa dziewięciometrowe filary i roślinne wyspy tworzą efekt widoczny z wielu poziomów.
Czy zieleń w sanatorium wymaga profesjonalnego serwisu?
Tak. Automatyczne nawadnianie nie zastępuje kontroli kondycji roślin, cięcia, nawożenia, czyszczenia, korekt kompozycji oraz przeglądów instalacji. W obiekcie intensywnie użytkowanym regularny serwis jest warunkiem trwałości i estetyki realizacji.
Źródła
Wnioski dotyczące pacjentów sformułowano ostrożnie: badania pokazują przede wszystkim potencjał zieleni jako elementu środowiska wspierającego, nie jako zamiennika leczenia lub rehabilitacji.
- Du Y., Xie M., Zou Y. (2026). Biophilic design in hospital environments: a rapid review of nature-integrated strategies and patient outcomes. Frontiers in Public Health, 14, 1786483. DOI / publikacja
- Zandi A., Wung S.-F. (2025). Health effects of plants, light, and natural elements of biophilic interventions in confined settings: a systematic review. Frontiers in Physiology, 16, 1700518. DOI / publikacja
- Ulrich R.S. (1984). View through a window may influence recovery from surgery. Science, 224(4647), 420–421. DOI / publikacja
- Park S.-H., Mattson R.H. (2009). Ornamental indoor plants in hospital rooms enhanced health outcomes of patients recovering from surgery. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 15(9), 975–980. DOI / publikacja
- Dijkstra K., Pieterse M.E., Pruyn A. (2008). Stress-reducing effects of indoor plants in the built healthcare environment: the mediating role of perceived attractiveness. Preventive Medicine, 47(3), 279–283. DOI / publikacja